Danh ngôn Khắc kỷ về cái chết

Rời bỏ cuộc đời này, nếu có các vị thần, thì chẳng có gì đáng sợ – các ngài sẽ không đẩy bạn vào điều ác. Còn nếu các vị thần không tồn tại hay chẳng bận tâm, thì sống không có thần linh, không có Thiên ý, nào có nghĩa lý gì?

Chúng ta toan tính những chuyến vượt biển dài ngày, những cuộc hồi hương còn hoãn lại, những chiến dịch quân sự, con đường thăng tiến chậm chạp qua các chức vị – trong khi cái chết lặng lẽ đứng ngay bên cạnh. Vì chỉ hình dung nó giáng xuống người hàng xóm, nên những mất mát mỗi ngày vây quanh mà chúng ta hầu như chẳng thấy.

Tôi làm điều duy nhất tôi có thể làm: không chìm trong sợ hãi, không gào thét, không trách Thượng Đế. Cái gì đã sinh ra thì phải mất đi. Tôi là một con người, một phần của toàn thể, như một giờ là một phần của ngày.

Hãy nhìn cái chết tự thân nó. Hãy gạt bỏ những hình ảnh mà trí tưởng tượng thêm vào. Bạn sẽ thấy nó chẳng là gì khác ngoài một hoạt động của tự nhiên. Sợ một hoạt động của tự nhiên là điều trẻ con.

Hãy sắp đặt tâm trí như thể bạn đã đi đến tận cùng. Đừng trì hoãn điều gì. Hãy cân sổ đời mình mỗi ngày. Khiếm khuyết lớn nhất của đời người là nó luôn dang dở, và luôn có một phần bị gác lại.

Khi hôn con, anh em hay bạn bè, đừng buông lỏng hoàn toàn cho ấn tượng; đừng để niềm vui tuôn trào không kiềm chế. Hãy kìm nó lại, ghìm nó lại – như những người đứng sau các vị tướng trong lễ khải hoàn, nhắc họ rằng họ chỉ là người phàm.

Có hai điều cần ghi nhớ. Mọi sự từ vô thủy đều lặp lại dưới những hình thức giống nhau – một trăm năm cũng chẳng thấy gì mới. Và người sống lâu nhất lẫn người chết sớm nhất đều mất đi đúng như nhau.

Hãy rũ bỏ cơn khát sống này. Nỗi khổ đến vào lúc nào chẳng mấy quan trọng – sớm muộn gì bạn cũng phải chịu. Điều đáng kể không phải đời bạn dài bao nhiêu, mà là nó cao quý thế nào.

Nếu cái chết bất ngờ đến khi tôi đang bận tâm với những điều này, thế là đủ nếu tôi có thể nói với Thượng Đế: những phương tiện tôi nhận từ Ngài để noi theo sự cai quản của Ngài, tôi đã không xao lãng.

Mọi thứ thuộc về thân xác là dòng chảy. Mọi thứ thuộc về tâm hồn là giấc mộng và làn hơi. Cuộc đời là chiến trận và một chuyến lưu lại nơi đất khách. Sau danh vọng là quên lãng. Điều gì có thể dẫn lối cho con người? Chỉ một điều: triết học.

Mỗi ngày, mỗi giờ đều phơi bày sự nhỏ nhoi của chúng ta – thêm một bằng chứng rằng ta đã quên mất mình mong manh đến đâu. Khi ta toan tính cho muôn đời sau, những khoảnh khắc ấy buộc ta ngoái nhìn lại, nơi Thần Chết đang chờ.

Dù tôi là gì đi nữa – cũng chỉ là chút xác thịt, hơi thở, và lý trí dẫn dắt. Hãy vứt sách đi. Đừng tự làm mình xao nhãng nữa. Như thể đang chết ngay lúc này, hãy coi khinh xác thịt: máu và xương, một tấm lưới đan bằng dây thần kinh và mạch máu.

Chính cái ngày bạn sợ hãi như dấu chấm hết của mọi thứ lại là bình minh của sự vĩnh hằng nơi bạn. Sao còn chần chừ? Hãy đặt gánh nặng xuống – bạn đã từng rời bỏ một chốn ẩn náu bằng xác thịt một lần rồi.

Đừng bao giờ coi là có lợi bất cứ điều gì buộc bạn phải thất hứa, đánh mất lòng tự trọng, căm ghét, nghi ngờ, nguyền rủa hay đóng vai đạo đức giả. Người đặt trí tuệ và vị thần bên trong mình lên trên hết thì chẳng cần cô độc, cũng chẳng cần đám đông.

Đôi khi phải níu hơi thở cuộc sống lại, giữ nó nơi đầu môi, dù phải chịu đau đớn lớn, vì những người thân yêu đang trông cậy vào ta. Người tốt sống không phải chừng nào mình thích, mà chừng nào bổn phận còn ràng buộc.

Hãy nghĩ xem bao nhiêu thầy thuốc đã chết sau bao lần cau mày bên người bệnh, bao nhiêu triết gia sau những bài giảng bất tận về cái chết, bao nhiêu anh hùng sau khi giết hàng nghìn người, bao nhiêu bạo chúa sau khi nắm quyền sinh sát như thể mình bất tử.

Không gì giúp ích cho sự điều độ hơn việc luôn nhớ rằng đời sống nơi đây ngắn ngủi và bất định. Dù đang làm gì, hãy giữ ý nghĩ về cái chết trước mắt.

Cái chết cũng giống như sự sinh ra: một huyền nhiệm của tự nhiên, sự kết hợp từ những nguyên tố nhất định và sự phân rã trở về chính chúng. Đó chẳng phải là điều ai phải hổ thẹn.

Cũng như việc một ngày nào đó bạn phải chết đã được định đoạt mà không cần bạn ưng thuận, thì thời điểm bạn có thể chọn để chết lại nằm trong tay chính bạn. Điều thứ nhất là tất yếu; điều thứ hai là một đặc quyền.

Sắp rồi, rất sắp thôi, bạn sẽ là tro bụi, hay một bộ xương – và chỉ còn là một cái tên, hoặc chẳng còn cả cái tên. Mà cái tên cũng chỉ là âm thanh và tiếng vọng. Những thứ được coi trọng nhất trong đời đều trống rỗng, mục ruỗng, vụn vặt.

Tấm lòng bộc lộ thần tính cao nhất khi suy ngẫm về cái chết của chính mình – hiểu rằng nhiệm vụ của con người là sống trọn cuộc đời, rằng thân xác không phải ngôi nhà cố định mà chỉ là chốn trọ, phải rời đi khi chủ nhà đã thấy đủ.

Nhân cách đạo đức ở độ hoàn thiện nằm ở điều này: sống mỗi ngày như thể đó là ngày cuối cùng, không bao giờ kích động thái quá, không bao giờ uể oải, không bao giờ giả dối.

Điều tôi gọi là tương lai đang diễn ra ngay lúc này, và phần lớn của nó đã qua rồi – nó được làm nên từ những ngày đã sống. Chúng ta lầm khi chỉ sợ ngày cuối cùng; mỗi ngày trôi qua đều được trả cho cái chết.

Mỗi khi hành động, hãy hỏi: việc này liên quan đến tôi ra sao? Tôi có hối tiếc không? Chẳng bao lâu nữa tôi sẽ chết, và tất cả đều tan biến.